Resumo
Este ensaio[1] se inicia com uma interrogação: o que é o futuro e de que modo a humanidade, ao longo da história, buscou prevê-lo e governá-lo? Em diálogo com Rousseau, Bernard Stiegler e Yuk Hui, sustenta-se que a ideia de que futuro é indissociável do desenvolvimento da tecnologia. A evolução da “retenção terciária” (Stiegler) e da “protensão terciária” (Hui) conduziu à situação contemporânea em que o techno-logos calculador onipresente, fixa o horizonte das visões tanto utópicas (o futurismo) quanto distópicas (o cyberpunk). Para superar a miopia ética desses discursos, é necessário inventar uma imaginação radical para além do horizonte tecno-tópico. O ensaio examina dois projetos interativos de arte-ciência – “Mitigation of Shock” (Superflux, 2017‑2019) e “Aerocene Pacha” (Saraceno, 2020) – como exemplos paradigmáticos de obras que transcendem o enquadramento tecno-tópico, metabolizando a tecnologia a partir de dentro. Esses projetos artísticos se desdobram para além das imagens e das narrativas sobre a tecnologia; eles utilizam instrumentos tecnocientíficos para inverter, de modo radical, nossa maneira de pensar o que a tecnologia poderia ser, e como ela poderia contribuir para a invenção de futuros desejáveis. Animados pelo ética DIY (Do It Yourself) da experimentação e da inventividade, eles cultivam uma consciência aguda da interdependência humana com outras espécies e inteligências não humanas, bem como uma atenção rigorosa ao equilíbrio ecológico. As grandes narrativas do futuro, impregnadas de entusiasmo ou temor, cedem lugar à paciência, ao cuidado e à receptividade diante da complexidade intrínseca das situações presentes. O futuro, nesse sentido, não é nem abstrato nem vazio; embora fundamentalmente aberto à transformação, ele já está vivo no presente. Tais projetos engendram formas inéditas de cognição e afinam nossos sentidos para as potencialidades que excedem as probabilidades calculadas — aquelas mesmas que reconduzem a auto-reprodução automatizada do logos tecnocrático que rege as formas socio-políticas existentes.
[1] Este artigo foi publicado pela primeira vez em búlgaro in Ст. Ставру (ред.) Етика и бъдеще: философски траектории към убягващото бъдеще under the title: “Фиктивни наративи за бъдещето като основа за етическа рефлексия” (Future Fictions as a Ground for Ethical Reflection), Sofia: Nova Zvezda, 2024, 107-124.
Referências
ADAM, Barbara; GROVES, Chris. Future matters: action, knowledge, ethics. Boston: Brill, 2007.
BENJAMIN, Walter. The work of art in the age of mechanical reproduction. In: ARENDT, Hannah (org.). Illuminations. New York: Schocken Books, 1999. p. 217–252.
DE JOUVENEL, Bertrand. The art of conjecture. Tradução de Nikita Lary. New York: Basic Books, 1967.
DE SAINT-EXUPÉRY, Antoine. La citadelle. Paris: Gallimard, 1948.
FOSTER, Hal. Prosthetic gods. Cambridge, MA: MIT Press, 2004.
GENTILE, Emilio. The struggle for modernity: nationalism, futurism, and fascism. Santa Barbara, CA: Greenwood Publishing Group, 2003.
GIBSON, William. Neuromancer. New York: Ace Science Fiction Books, 1984.
HARAWAY, Donna. Staying with the trouble. Durham: Duke University Press, 2016.
HERÓDOTO. The histories. Tradução de Robin Waterfield. Oxford: Oxford University Press, 2008.
HUI, Yuk. Archives of the future: remarks on the concept of tertiary protention. In: JOHANSSON, Karl-Magnus (org.). Inscription. Göteborg: Riksarkivet Landsarkivet i Göteborg, 2018. p. 129–155.
HUI, Yuk. Problems of temporality in the digital epoch. In: STINE, K.; VOLMAR, A. (org.). Media infrastructures and the politics of digital time. Amsterdam: Amsterdam University Press, 2021. p. 77–87.
JAMESON, Fredric. Postmodernism, or, the cultural logic of late capitalism. Durham: Duke University Press, 1991.
LEROI-GOURHAN, André. Gesture and speech. Tradução de Anna Bostock Berger. Cambridge, MA: MIT Press, 1993. Obra original publicada em 1964–1965.
LEWINSOHN, Richard. Science, prophecy and prediction. Tradução de Arnold J. Pomerans. New York: Bell Publishing Company, 1961.
MARINETTI, Filippo Tommaso. The futurist manifesto. Tradução de James Joll, 1909. Disponível em: http://bactra.org/T4PM/futurist-manifesto.html. Acesso em: 4 dez. 2025.
MARINETTI, Filippo Tommaso. Zang tumb tuuum: Adrianopoli ottobre 1912: parole in libertà. 1914. Disponível em: https://archive.org/details/marinetti-zang-tumb-tuuum-adrianopoli-ottobre-1912-parole-in-liberta-1914/page/16/mode/2up. Acesso em: 4 dez. 2025.
MONTFORT, Nick. The future. Cambridge, MA: MIT Press, 2017.
NIXON, Nicola. Cyberpunk: preparing the ground for revolution or keeping the boys satisfied? Science Fiction Studies, v. 19, n. 2, p. 219–235, 1992.
PATTERSON, Michael. The Oxford dictionary of plays. Oxford: Oxford University Press, 2005.
ROUSSEAU, Jean-Jacques. Discourse on the origin of inequality. In: ROUSSEAU, Jean-Jacques. The social contract and the discourses. Tradução de G. D. H. Cole; revisão de J. H. Brumfitt e J. C. Hall. London: Everyman’s Library, 1993.
SARACENO, Tomás. Fly with Aerocene Pacha. 2020. Disponível em: https://pacha.aerocene.org. Acesso em: 4 dez. 2025.
SIMONDON, Gilbert. L’individuation psychique et collective. Paris: Aubier, 1989.
STEYERL, Hito. Medium hot: images in the age of heat. London: Verso, 2025.
STERLING, Bruce. Preface. In: STERLING, Bruce (org.). Mirrorshades: the cyberpunk anthology. New York: Ace Science Fiction Books, 1988. p. ix–xvi.
STERLING, Bruce. Schismatrix plus. New York: Ace Science Fiction Books, 1996.
STIEGLER, Bernard. Technics and time, 1: the fault of Epimetheus. Tradução de Richard Beardsworth; George Collins. Stanford: Stanford University Press, 1998.
STIEGLER, Bernard. For a new critique of political economy. Tradução de George Collins; Daniel Ross. Cambridge: Polity Press, 2010.
STIEGLER, Bernard. Technics & time, 3: cinematic time and the question of malaise. Tradução de Stephen Barker. Stanford: Stanford University Press, 2011.
STIEGLER, Bernard. What makes life worth living: on pharmacology. Tradução de Daniel Ross. Cambridge: Polity Press, 2013.
SUPERFLUX. Mitigation of shock: London. 2017. Disponível em: https://superflux.in/index.php/work/mitigation-of-shock/. Acesso em: 4 dez. 2025.
SUPERFLUX. Mitigation of shock: Singapore. 2019. Disponível em: https://superflux.in/index.php/work/mitigation-of-shock-singapore/. Acesso em: 4 dez. 2025.
TOFFLER, Alvin. Future shock. London: Random House, 1970.
TSING, Anna et al. (org.). Arts of living on a damaged planet. Minneapolis: University of Minnesota Press, 2017.

